توانبخشی مجموعه‌ای از خدمات تخصصی است که به افراد کمک می‌کند پس از بیماری، آسیب، جراحی یا در زندگی با یک وضعیت مزمن، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و مشارکت در زندگی را تا حد امکان به دست آورند یا حفظ کنند. برنامه توانبخشی باید بر اساس ارزیابی فرد، نیازهای خانواده، محیط خانه و هدف‌های واقعی شخص طراحی شود.
چه کسانی ممکن است به توانبخشی نیاز داشته باشند؟
افرادی که پس از سکته مغزی، شکستگی، جراحی، آسیب ورزشی یا بیماری طولانی‌مدت با محدودیت حرکتی روبه‌رو می‌شوند، ممکن است به ارزیابی توانبخشی نیاز داشته باشند. افراد سالمند، کسانی که تعادل یا قدرت عضلانی آن‌ها کاهش یافته و افرادی که با بیماری‌های عصبی یا قلبی‌ـ‌ریوی زندگی می‌کنند نیز می‌توانند بر اساس شرایطشان از خدمات تخصصی بهره ببرند. تشخیص نیاز و تعیین شدت فعالیت بر عهده تیم درمان است.
اعضای تیم توانبخشی
تیم می‌تواند بسته به نیاز شامل پزشک، فیزیوتراپیست، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر، پرستار، متخصص تغذیه، روان‌شناس و مددکار اجتماعی باشد. هر عضو بر بخش خاصی از عملکرد تمرکز می‌کند و هماهنگی میان اعضا باعث می‌شود هدف‌های درمانی با یکدیگر سازگار باشند. ترکیب تیم برای همه بیماران یکسان نیست.
هدف‌گذاری متناسب با زندگی روزمره
هدف توانبخشی صرفاً انجام تمرین در یک جلسه نیست. هدف‌ها ممکن است شامل انتقال ایمن از تخت به صندلی، راه رفتن با وسیله کمکی، لباس پوشیدن، استفاده از سرویس بهداشتی، ارتباط کلامی یا بازگشت تدریجی به کار و فعالیت اجتماعی باشند. بهتر است هدف‌ها به صورت مرحله‌ای تعریف شوند و پیشرفت با روش قابل مشاهده پیگیری شود.
در برنامه‌ریزی، ترجیح‌ها و محدودیت‌های فرد اهمیت دارند. تمرینی که با شرایط خانه یا توان مراقب هماهنگ نباشد، ممکن است به‌درستی اجرا نشود. با تیم درمان درباره تعداد تمرین‌ها، زمان استراحت، علائم هشدار و راه اصلاح برنامه صحبت کنید.
آماده‌سازی محیط خانه
محیط خانه می‌تواند اجرای تمرین و فعالیت‌های روزانه را آسان‌تر یا دشوارتر کند. مسیر رفت‌وآمد را تا حد امکان خلوت نگه دارید، فرش‌های لغزنده و سیم‌های پراکنده را ایمن کنید، نور راهروها را بررسی کنید و وسایل ضروری را در دسترس قرار دهید. هر تغییر باید با توجه به خطر افتادن و نیازهای فرد انجام شود.
- مسیر رفت‌وآمد را روشن و بدون مانع نگه دارید.
- از وسیله کمکی فقط پس از آموزش و با اندازه مناسب استفاده کنید.
- ارتفاع تخت، صندلی و توالت را با نظر متخصص بررسی کنید.
- برای انتقال بیمار از تخت یا صندلی، روش ایمن را از فیزیوتراپیست یا پرستار یاد بگیرید.
- در صورت نیاز به تجهیزات، ابعاد محل نصب و مسیر ورود وسیله را پیش از تهیه اندازه بگیرید.
تجهیزات توانبخشی چه نقشی دارند؟
ویلچر، واکر، عصا، صندلی حمام، تخته انتقال یا سایر وسایل کمکی می‌توانند در شرایط مناسب استقلال فرد را بیشتر کنند. انتخاب وسیله به وضعیت جسمی، تعادل، قدرت دست‌ها، فضای محل زندگی و آموزش استفاده بستگی دارد. وسیله نامتناسب یا استفاده بدون آموزش ممکن است خطر آسیب یا سقوط را افزایش دهد؛ بنابراین خرید صرفاً بر اساس ظاهر یا قیمت کافی نیست.
پس از تهیه وسیله، دستورالعمل سازنده و آموزش ارائه‌دهنده را رعایت کنید. قطعات، ترمزها و اتصالات را طبق راهنما بررسی کنید و اگر وسیله آسیب دیده یا لق شده است، تا بررسی فنی از آن استفاده نکنید. هرگز ظرفیت تحمل وزن دستگاه را حدس نزنید.
پایش پیشرفت و علائم هشدار
خستگی خفیف در برخی تمرین‌ها ممکن است رخ دهد، اما درد شدید، سرگیجه، درد قفسه سینه، تنگی نفس غیرعادی، ضعف ناگهانی یا تغییر سطح هوشیاری نیازمند توقف فعالیت و ارزیابی فوری بر اساس شدت علائم است. خانواده نباید تمرین سنگین‌تری از برنامه تجویزشده اضافه کند یا دارو را برای تسهیل تمرین تغییر دهد.
توانبخشی معمولاً به تداوم و هماهنگی نیاز دارد. نتیجه هر فرد متفاوت است و سرعت پیشرفت را نباید با شخص دیگری مقایسه کرد. این مقاله راهنمای عمومی است؛ برای طراحی برنامه و انتخاب تجهیزات با پزشک و متخصص توانبخشی مشورت کنید.